Al 15 jaar schrijven Koen Marichal en Jesse Segers brieven naar elkaar. Soms in gesproken vorm, soms in geschreven vorm. Het onderwerp is steeds leiderschap in al zijn facetten en uitwerkingen. Van het abstracte naar het concrete en terug. Soms met sterke emoties en soms koel en pragmatisch. En steeds opnieuw zijn ze het eens met elkaar dat ze het niet helemaal eens geraken met elkaar. Omdat ze op verschillende manieren tegenpolen zijn. Maar ook omdat het antwoord op vragen over wat leiderschap is, welk leiderschap nodig is en hoe dat leiderschap ontwikkelt nooit definitief verworven zijn.
Reageren? Mail naar: info@kloosterhof.nl


Koen Marichal is psycholoog, gastdocent leiderschap in Antwerp Management School, CVA-CNO, TIAS en Sioo, en oprichter van Casa 19 dat collectief leiderschap versterkt. In 2024 verscheen zijn meest recente boek De leider: Dat zijn wij.
Jesse Segers is bijzonder hoogleraar aan de Universiteit van Exeter (VK) en partner van Ginkgo Consulting (BE). Hij helpt leiders en hun organisaties in hun ontwikkeling. Onlangs verscheen het boek Leading from the top:Veranderen en veranderenis driedat hij schreef met Daan Sorgeloos.
In 2022 schreven ze samen Over leiderschap: 19 inzichten waarin ze recht proberen te doen aan zowel de waarheid als de realiteit van leiderschap. Marichal en Segers roepen op een open idee over leiderschap – ook over dat van jezelf – te koesteren.
Het ideale plaatje
Dag Jesse,
Het was een zondag. Ik kwam rond een uur toe in het ziekenhuis. Buiten stormde het. Ik wilde eerst nog rustig een koffie drinken met een gebakje vooraleer mijn stiefmoeder te bezoeken. Ik ging naar het onthaal en vroeg het nummer van de kamer waarin ze verbleef. ‘Het bezoekuur is pas om 14’, antwoordde de dame aan het loket. ‘Dat weet ik, zei ik, ik ga eerst nog even naar het restaurant, maar als je nu het nummer geeft, dan moet ik straks niet meer terugkomen,’ antwoordde ik, licht verbaasd. ‘Neen meneer, ik kan het nummer nu nog niet geven. Soms komen de mensen buiten het bezoekuur op de afdeling en dat is niet leuk voor de verpleegkundigen.’ ‘Meen je dit?’ vroeg ik. Misnoegd stapte ik het af. Wat verder zag ik twee veiligheidsagenten.
Het is het soort incidenten die Hartmut Rosa beschrijft in zijn nieuwste boek De wereld als constellatie: Hoe onze handelingsruimte verdwijnt. De politieagent, de leerkracht, de loketbediende … ze hebben de regels en procedures te volgen. Hij benoemt er het goede van: efficiëntie, minder willekeur, minder ruimte voor voorkeursbehandeling, meer zekerheid. Ik kan het goede ook ervaren in het ziekenhuis. Het gaat er professioneel aan toe. Iedereen kwijt zich precies van zijn of haar taken. Het geeft een gevoel van rust en vertrouwen. Trust the system. Een toonbeeld van goed bestuur en management.
Alles in het systeem duwt naar passiviteit:
onderga het.
Maar even goed stelde ik in het ziekenhuis vast dat de koffie buiten het bereik van mijn stiefmoeder koud stond te worden, dat ze regelmatig lang moest wachten op een verpleegkundige om haar te helpen om naar het toilet te gaan, dat mijn stiefmoeder fysiotherapeutische oefeningen had gedaan met een gebroken knie, zonder dat haar pijnkreten ernstig genomen werden. Ze werd ook in het ongewisse gelaten over de volgende stappen in haar behandeling. Wellicht werd het haar wel uitgelegd, maar snel en technisch zonder dat het doordrong. Alles in het systeem duwt naar passiviteit: onderga het.
Dit geldt ook voor de professionals in het ziekenhuis. Alles wordt geregistreerd, gecontroleerd en continu bijgestuurd. Zich zelf een mening vormen over wat nodig is, is minder nodig. Belangrijk is om het proces, de procedure, de planning, het systeem te volgen. Het gevolg is ook dat ze minder omkunnen met eigenaarschap. Ze voeren uit, moeten zich zich minder een mening vormen of het uitgevoerde ook het juiste is. Meer nog, zo schrijft Rosa, ze willen de verantwoordelijkheid niet meer, en vragen om duidelijke regels en afspraken als er dan toch iets onzeker of ambigu is.

Rosa linkt deze evolutie van versnellende instrumentalisering aan de toename van onverdraagzaamheid en de opkomst van brutale politici. Doordat we vastlopen in de technische complexiteit van onderwerpen als klimaat, migratie, technologie, geopolitiek, willen we leiders met daadkracht. En we krijgen volop de leiders die we willen. Ze handelen volgens macht, en niet volgens de regels.
“In die nieuwe wereld worden alle bestaande processen tot het uiterste gedreven. Geen enkel proces zal op welke wijze ook worden ingetoomd of bewaakt – pedal to the metal, is het devies. De enige optie is het plankgas van de ‘accelerationisten’, de machtsversnellers…”, aldus da Empolio in Het uur van de wolven (p.74). Hij legt bloot hoe ‘tech meesters’ en op macht beluste politici samenhorig de sokkels van de bestaande wereldorde opblazen. Tech en politiek dansen een duivelse dans.
Bij mij is wat verderop in de straat een koffiehuis gesloten, op bevel van het ‘arbeidsauditoraat’, zo kan ik lezen. Het is zo’n typisch koffiehuis in de wijk waar ik woon, met een meerderheid inwijkelingen uit het Midden Oosten en Noord Afrika. Op de deur hangt een briefje dat er een gevangenisstraf van zes maanden tot twee jaar staat op het verwijderen van de politietape waarmee de deur gesloten is. De sluiting is wellicht een gevolg van het verhoogde toezicht die onze wijk geniet, omwille van allerlei vormen van aanhoudend drugsgeweld en overlast.
Ik stel mij er vragen bij. Volgens mij is het toekomstbeeld van ons stadsbestuur wat het ziekenhuis vandaag al klaarspeelt: proper, frictieloos, alles onder controle. Het lelijke moet schoon gemaakt worden. Drugsgebruikers, daklozen, zwartwerkers, hangjongeren, moeten buiten beeld blijven. Een van de manieren om dat te doen is handelszaken die niet voldoen administratief sluiten. Een andere manier is een helder meldingsysteem en operationele excellentie: zo snel mogelijk incidenten signaleren en oplossen.
Het is een lang pleidooi voor meer wolvengedrag.
Ik kan er weinig op tegen hebben. Ik kan moeilijk een pleidooi houden voor de informele economie en de vermenging van illegale en legale handel waar een stuk van mijn wijk op draait. En tezelfdertijd vraag ik me af wat het alternatief is voor de tienduizenden mensen die hier wonen en niet passen in ‘het ideale plaatje’. En of zo’n koffiehuis niet juist gezien kan worden als een verbindende plek, en, waarom niet, begeleid kan worden om de regels na te leven. Ondertussen staan er een vijftal panden leeg in de niet zo lange straat waar ik woon. Minder mensen willen hier wonen en een handelszaak starten wordt moeilijker.
“De risicomijdende reflex van de Nederlandse overheid zorgt ervoor dat het volgen van procedures inmiddels meer aandacht krijgt dan het bereiken van maatschappelijke doelen.” Zo leest de eerste zin van de conclusies en aanbevelingen in het rapport De route naar toekomstige welvaart van Peter Wennink, dat dezer dagen furore maakt in Nederland en in België. In mijn wijk worden niet alle regels gevolgd. Hier krijgen de procedures nog niet meer aandacht dan het maatschappelijke doel, maar daar heeft Wennink het niet over. Zijn rapport leest als een opsomming van handelingen die politici moeten stellen om de impasse van “de trage groei en technologische afhankelijkheid” te doorbreken. Het is een lang pleidooi voor meer wolvengedrag.

Lieve Jesse, je eindigde jouw brief met de fantastische vraag: “Wat ben ik bereid los te laten, zodat wat al veranderd is, ook werkelijk kan landen?”
Ik denk dat ik meer bezig ben met vasthouden, zodat wat al veranderd is niet helemaal werkelijk kan landen. Wellicht heeft leiderschap met beide te maken.
Hartelijke groeten!
Koen
Referenties
– Da Empolio, G. (2025). Het uur van de wolven. Atlas contact.
– Rosa, H. (2026). De wereld als constellatie: Hoe de handelingsruimte verdwijnt. Boom.
– Wennink, P. (2025). De route naar toekomstige welvaart: Een sterk Nederland in een sterk Europa. https://www.rapportwennink.nl/aanbevelingen/